هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
650
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
[ دهرشتى ] در 2 فرسخى شهر به قريهء دهرشتى ، « 1 » از يمين راه نمايان [ است ] و قبّه [ اى ] در آن نمودار [ بوده ] و مدفن پيرى از اولاد كميل بن زياد است ، « 2 » عبور كرديم . در جنب جاده ، « قهوهخانه » و « بركه [ اى ] » با جاى چند مال ساختهاند . نماز را [ در ] آنجا خوانديم . [ خسروگرد ] در يك فرسخى شهر ، قريهء خسروگرد ، « 3 » در يمين جاده ، با قلعه و بارهء بسيار كهن نمودار [ شد ] و در سر راه منارهء عظيمى از عهد سالفه برپا است . « 4 » از غرايب آنكه به قدر يك ذرع و نيم از قاعدهء اين منار چينه [ اى ] است مركّب از خاك و سنگريزه ، كه قدرى از اطراف آن را هم آب باران شسته و ريخته است ؛ و اين بناى سنگين بر اين اصل واهى و سست قايم است . در اين نزديكى بقعه [ اى ] ساختهاند ، كه گنبد آن به الواح جلى مشعشع است . گفتند از اولاد امام موسى - عليه السلام - دو نفر در آن مدفون است .
--> ( 1 ) . استير ( Estir ) روستايى است از توابع بخش مركزى شهرستان سبزوار ، سر راه سبزوار به شاهرود و در 5 / 15 كيلومترى اين شهر ، كه نام خود را از استر همسر يهودى خشايار شاه هخامنشى گرفته است و از جمله روستاهاى يهودىنشين شرق كشور در زمان باستان محسوب مىگردد . ( 2 ) . آرامگاه پيراستير ، بنايى است چهارگوشه كه طول هر ضلع آن 5 / 6 متر است . در چهار جانب آن 4 درگاه است كه 2 درگاه شمالى و جنوبى ، عمق بيشتر و درى به خارج دارند . در ارتفاع 5 مترى ، به يارى ترنبهها و طاقنماهاى چهارگانهء تو گود ميانهء آنها ، طرح 4 ضلعى به 8 ضلعى تبديل گشته و پايهء گنبد بر فراز آنها برپا شده است . گنبد عرقچين آجرى بنابر روى ساقهاى استوار است . در داخل بقعه ، سه صندوق چوبى كهنه در كنار هم قرار دارد كه بنابر نوشتهء داخل آرامگاه و اعتقاد مردم محل ، گورها متعلق به شش تن از دانشمندان اولاد كميل بن زياد است ، كه تنها نام دو تن « شيخ على » و « شيخ حسن » شناخته شدهاند . اين بنا را مىتوان به قرن 10 يا 11 هجرى قمرى نسبت داد . ( راهنماى خراسان ، دكتر على شريعتى ، 164 ؛ آثار باستانى و معمارى بقاع متبركه اطراف شهرستان سبزوار ، 43 - 44 ) . احتمالا اين بنا از اماكن مقدس يهوديان حومه بيهق ( سبزوار ) بوده است . ( 3 ) . خسروگرد ( X osrugerd ) مركز دهستان قصبه غربى بخش مركزى شهرستان سبزوار است و تا سبزوار 8 كيلومتر فاصله دارد . « در يك ساعتى سبزوار دهى است موسوم به خسروگرد ، محل زراعت آن در كنار راه واقع است . در قديم آبادى بسيار معتبرى بوده است . حال مناره بلندى از آن آبادى در ميان زمين زراعت برپا مانده است . » ( سفرنامه سيف الدوله ، 302 ) . ( 4 ) . مناره خسروگرد از آثار عصر سلجوقى بوده و به شماره 164 در تاريخ 15 دىماه 1310 ه . ش . در فهرست آثار ملى ايران ثبت شده است .